ŠALTER UREDNIKA
ŠALTER UREDNIKA
Odgovori na pitanja
Dežurni urednik:
Predrag Trifunović
1. Da li je nužno veštačenje doprinosa učesnika u sticanju?
Odgovor:
Čini se da u najvećem broju slučajeva to nije potrebno. Svedoci smo da srpski sudovi nejednako tretiraju ovaj problem (različito postupanje sudova u unutrašnjosti, sa jedne strane, i beogradskih prvostepenih sudova, sa druge strane).
Beogradski sudovi odmah posle pripremnog ročišta određuju veštačenje od strane (najčešće) agroekonomiste; dostavljaju mu spise sa nalogom da se izračuna rad, odnosno vrednost rada člana domaćinstva i vrednuje doprinos u čuvanju i nezi dece, rad u kući pa se na osnovu analize finansijskih dokumenata o zaradama i prihodima od strane veštaka izračunava doprinos (najčešće supruge) koji se izražava u procentima, nekada i sa decimalnim brojem.
Većina sudova u unutrašnjosti ne pribegava ovom načinu računanja doprinosa i udela u skladu sa pravilima „apotekarske vage“, pribavljaju se finansijski izveštaji, saslušavaju se svedoci i stranke pa se analizira rad članova domaćinstva, pošto se prethodno utvrdi ili učini nespornom tzv. materijalna baza, pa se ocenom svih okolnosti slučaja utvrđuje udeo u obliku razlomka koji u sebi sadrži elemente slobodne ocene. Čini se da je ovaj drugi metod utvrđivanja istine (bez veštačenja) pravičniji i životno realniji, naročito u prisustvu zakonske pretpostavke o jednakosti udela.
Moje iskustvo (sudijsko) iz ovih parnica je da sudija prvo treba da utvrdi koje su činjenice i okolnosti nesporne. Neretko se to činilo i na zapisniku o uviđaju sa lica mesta. Stranke su u svom domaćinstvu iz verskih i patrijarhalnih razloga sklone, čini se, da više govore istinu nego kada dođu u sudnicu. Razgovori i pokušaji mirenja sukobljenih strana često su dovodili do rezultata i rešavanja predmeta.
2. Da li se posle pravnosnažnosti rešenja o nasleđivanju u parnici može utvrđivati svojinski udeo?
Odgovor:
Odgovor je potvrdan. Sanaslednici su do donošenja rešenja o nasleđivanju titulari zajedničke svojine. Pravnosnažnošću ostavinskog rešenja zajednička svojina se transformiše u susvojinu sa mogućnošću konstituisanja isključive svojine (odricanje od nasleđa ili sporazum). Po vladajućoj praksi zasnovanoj na stavu Vrhovnog suda, ostavinsko rešenje je deklarativnog karaktera i stranke mogu po pravnosnažnom okončanju ostavinskog postupka da u parnici utvrđuju svoje suvlasničke udele. Najčešći primer iz prakse je kada supruga u ostavinskom postupku ne ospori postojeće zemljišnoknjižno stanje i ne istakne prigovor da nepokretnost predstavlja plod zajedničkog rada u braku ili porodičnoj zajednici, pri čemu ne traži udeo u tekovini. Kada dođe do poremećaja odnosa u porodici, ona u posebnoj parnici (nema presuđene stvari) ishoduje presudu o zajedničkoj svojini, odnosno susvojini po osnovu tekovine.
Ako u međuvremenu jedini upisani raspolaže sa celom stvari ugovorom o prodaji, poklonu ili ugovorom o doživotnom izdržavanju, pravni posao će biti proglašen bez dejstva za veličinu udela supruge. Iz postojeće prakse vidimo dva odstupanja od strane sudova: prvo je primat pravila o zajedničkoj svojini iz Porodičnog zakona u odnosu na načelo upisa (član 63. Zakona o državnom premeru i katastru), odnosno fikciju pouzdanja u javne registre. Drugo odstupanje se sastoji u tome da se postojećom praksom suštinski derogira teoretsko i zakonsko pravilo o nevažnosti celog ugovora u slučaju raspolaganja zajedničkom svojinom (nema delimične ništavosti). Postupanje sudova moglo bi se pravdati pravičnošću i težnjom (makar i delimično) da ugovor opstane.
Na sličnom stanovištu je i Ustavni sud, koji je dao prednost pravilima o zajedničkoj svojini iz Porodičnog zakona u odnosu na načelo upisa svojine u javne registre.
3. Zajednička imovina i osnivački ulog u preduzeću.
Odgovor:
Kada osnivaju preduzeće, supružnici (najčešće) polažu, odnosno izdvajaju nominalno skroman novčani ulog i status osnivača uglavnom i najčešće stiče suprug. Postavlja se pitanje ima li supruga pravo na udeo u dobiti, a samim tim i status suosnivača (novčani ulog je zajednička svojina oba supružnika).
Posle kolebanja u sudskoj praksi iskristalisao se stav koji glasi „imovina privrednog društva je svojina tog društva i ne može predstavljati zajedničku imovinu stečenu u bračnoj i vanbračnoj zajednici osnivača i njegovog supružnika” (sentenca utvrđena na sednici GO Vrhovnog kasacionog suda 12. 2. 2019. godine – presuda VKS Rev. 2549/2017 od 22. 3. 2018. godine; iz obrazloženja: „Tužilja nije učesnik ni potpisnik odluke o osnivanju; osnivanjem tuženog preduzeća po sili zakona izvršena je promena vlasničkih prava na unetom osnivačkom ulogu, pa je uneta imovina postala svojina društva bez obzira da li je bila posebna ili zajednička. Vlasnička i upravljačka prava pripadaju samo njegovom osnivaču, a bračni drug ne može steći status osnivača preko uloga unetog u društvo iz zajedničke imovine“).
Nesporno je da se osnivački ulog nasleđuje kao i akcije (čl. 152. i 153. Zakona o privrednim društvima). Takođe, nesporno je i da ta novčana suma predstavlja najčešće zajedničku imovinu supružnika stečenu u radu, ali u kompanijskom pravu to nije odlučujuća činjenica jer pitanje sticanja udela uloga u preduzeću nije samo imovinsko već i statusno pitanje. Da bi se stekao status osnivača, mora biti izvršen i upis u odgovarajući registar. Taj elemenat konstitutivnog karaktera nedostaje jednom supružniku te zato svoja imovinska prava ostvaruje prema drugom u posebnoj parnici, a ne prema preduzeću i to u odnosu na ostvareni prihod – rad, zalaganje, pamet, ideje, vođenje domaćih poslova, staranje o deci i održavanju imovine.